Ο Δαρβίνος δεν είπε «ο δυνατότερος επιβιώνει», αλλά ο fittest, δηλαδή αυτός που ταιριάζει καλύτερα με το περιβάλλον του. Δεν το πιστεύουμε. Το βιώνουμε. Η άλλη πλευρά -θρησκόληπτοι, πιστοί και λοιπές δυνάμεις του νεοσυντηρητισμού- επανέρχεται δυναμικά τα τελευταία χρόνια με εκείνο το ακόμα παλιότερο, πως δηλαδή ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος από τον Θεό κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσή του. Η σκέψη του Δαρβίνου δεν ενδιαφέρεται τόσο για την απαρχή της ζωής, όσο για την εξέλιξή της. Οι πιστοί πάλι βασανίζονται προπατορικά από το ερώτημα ποιος στον διάολο έκανε την αρχή. Διαφορετικές φιλοσοφίες, θα πει κάποιος συμβιβαστικά. Αλλά και διαφορετικές καθημερινότητες απ’ αυτούς που εξηγούν. Το μόνο κοινό ερώτημα που φαίνονται οι δύο να θέλουν να απαντήσουν είναι το που πάμε. Κι εκεί πάλι ξαναχωρίζουν οι δρόμοι τους. Οι μεν με βάση την εξέλιξη ρωτούν τι θα γίνει αύριο. Οι δε με βάση την πίστη ρωτούν τι θα γίνει στη Δευτέρα Παρουσία.
Φαίνεται πως οι δύο αυτές κοσμοθεωρίες είναι ασύμβατες, όπως ακριβώς ορίζουν τα μαθηματικά. Είναι σαν δυο ευθείες, που όχι μόνο δεν είναι παράλληλες, αλλά εκτείνονται σε διαφορετικά επίπεδα. Ανάμεσα σε άλλα πολλά δίπολα της ανθρώπινης νόησης και κατ’ επέκταση της ανθρώπινης οργάνωσης, το Εξέλιξη ή Θεός είναι αυτό που μπορεί να πει τα περισσότερα για τον καιρό μας τον κακό.
ΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΧΩΡΟ ΣΤΟΝ ΧΡΟΝΟ
Τα τελευταία εκατό χρόνια, η παγκόσμια κοινότητα –ή ό,τι κατά προσέγγιση μπορεί να αποκληθεί έτσι- ισορρόπησε με ένταση και πάθος ανάμεσα στο ντοστογιεφσκικό δίπολο ασφάλεια-ελευθερία. Επεκτείνοντας στο χώρο τις συντεταγμένες της δυτικής κυριαρχίας, η ανθρώπινη Ιστορία κατέγραψε τις πιο αιματοβαμμένες σελίδες της, προσπαθώντας κατά βάση να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα: ποια είναι η μεγαλύτερη και πρωταρχική ανάγκη του ανθρώπου, η ασφάλεια ή η ελευθερία; Από την καθημερινότητα εργατών/αστών μέχρι τις συζητήσεις στα αμφιθέατρα και τις πολιτικές επιταγές , το δίπολο αυτό παρέμεινε κυρίαρχο. Η ελευθερία/ασφάλεια ήταν μια ανάγκη για χώρο.
Κάποια στιγμή, ο χώρος εξαντλήθηκε. Η δεύτερη Παγκοσμιοποίηση, μετά την πτώση του ανατολικού μπλοκ, αποκάλυψε και τις τελευταίες αχαρτογράφητες γωνιές του πλανήτη. Στη συρρίκνωση του χώρου βρέθηκε η άκρη του νήματος του χρόνου. Και να που ήρθε η ώρα οι άνθρωποι να ξανασχοληθούν με τον χρόνο. Τη διάσταση που εκατό χρόνια πριν τούς είχε ενθουσιάσει, για να την ξεχάσουν στην πορεία του Ψυχρού Πολέμου, αναζητώντας τον χαμένο (ζωτικό) τους χώρο: ελευθερία ή ασφάλεια; Αναζητώντας στον 21ο αιώνα τον χαμένο χρόνο, οι άνθρωποι αναρωτιούνται για το τώρα και τη διάρκεια. Αλλά πως να θέσει κανείς ένα ερώτημα που αφορά την πυκνότητα του χρόνου; Συγχρονία ή αχρονία; Αυτό που γίνεται τώρα ή αυτό που εκτείνεται αιώνια; Πάλη ή σωτηρία; Modern ή κάτι άλλο post-modern, pre-modern, meta-modern και οποιοδήποτε συνθετικό-λιπαντικό που θα εμπνευστούν οι ελίτ της διανόησης; Εκσυγχρονισμός ή πίσω ολοταχώς, όπως εκβιάζουν οι ντόπιοι κοτζαμπάσηδες ένθεν κι ένθεν του Κυρίου; Και έχει άραγε δοθεί οριστική απάντηση στο προηγούμενο ερώτημα περί ασφάλειας/ελευθερίας στο χώρο για να καταπιαστούμε με ένα νέο δυσκολότερο όπως αυτό του χρόνου;
Η ΔΙΠΛΗ ΗΘΙΚΗ ΤΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ
Σε ένα δύσκολο παρόν με τις κρίσεις του καπιταλισμού να προκαλούν έμφραγμα στον υπέρβαρο δυτικό κόσμο, ένας άλλος κόσμος, ασύμβατος, χωμένος κάπου στην παλιά ανεξερεύνητη περιφέρεια –που τώρα έχει μεταναστεύσει στα μπανλιέ των δυτικών μητροπόλεων- πολεμά με πάθος το modo-just now-τώρα των προοδευτικών ελίτ. Οι απογοητευμένοι δυτικοί μικροαστοί –αιώνια μετέωροι μεταξύ εργατιάς και αριστοκρατίας- δείχνουν πρόθυμοι να τους ακολουθήσουν. «Όπισθεν ολοταχώς», φωνάζουν. Αρνούνται την εξέλιξη και ξεπερνούν τα προβλήματα αυτής της ζωής για τα πιλάφια και τις ευλογίες κάποιας άλλης που πιστεύουν ότι θα έρθει, ζωσμένοι με βόμβες απόγνωσης. Η αντίδρασή τους, τελικά, φουντώνει τον συμβιβασμό και γίνεται το απόλυτο άλλοθι στα χέρια των ολιγαρχών της Δύσης που δέχονται την εξέλιξη κατά το ήμισι. Ήταν καλή αφού τους ανέδειξε μέσα απ’ τη χολέρα της φεουδαρχίας, μα φαντάζει κακή όταν προσπαθεί να αναδείξει νέες δυνάμεις μέσα απ’ τη χολέρα του καπιταλισμού. Εξ’ ου και το τέλος της Ιστορίας. Εξ’ ου και η εκδίκησή της. Αποδεικνύεται από την εξέλιξη των πραγμάτων πως οι αλήθειες της εξέλιξης και της πίστης καταρρέουν μπροστά στην εξουσιαστική φύση του ανθρώπου. Η οποία πιστή στην εβραϊκή της πατρολογία μιλά για έναν Θεό που θέτει τον κόσμο σε κίνηση κι αυτός κινείται χωρίς άλλη παρέμβαση σύμφωνα με τους νόμους της λογικής. Και όλοι μένουν ικανοποιημένοι. Εξουσιαστές και εξουσιαζόμενοι κάθε πλευράς. Εξελικτικοί και πιστοί. Σύγχρονοι και άχρονοι. Εξάλλου, στα 70 χρόνια που ζούμε κατά μέσον όρο συνήθως δεν προλαβαίνουμε, ούτε πασχίζουμε, να κάνουμε αλλαγές παραδειγμάτων.
Με αφορμή την θεαματική επανεμφάνιση των συντηρητικών, τα δυτικά media ασχολήθηκαν κατά κόρον με το ποια κοσμοθεωρία θα επικρατήσει. Αν «πιστεύουμε» τον Δαρβίνο, μάλλον θα επικρατήσει ο Ευφυής Σχεδιασμός, γιατί είναι fittest στο φοβικό περιβάλλον που δείχνει να επικρατεί, σε Δύση και περιφέρεια - West and the Rest. Αν «συνομιλούμε» με Θεό «εκλογικεύοντας» τα πλάνα του, τότε θα πρέπει να επικρατήσει η Εξέλιξη και ο μοντερνισμός. Αλλιώς, Αυτός ο Κύριος δεν θα ‘χε καμιά πιθανότητα να ξαναεμφανιστεί κάπου στο μέλλον και να μπει στον κόπο να μας σώσει. Η διπλή ηθική είναι συστατικό των αναπάντητων ερωτημάτων. Και η διπλή ηθική έγκειται στην συμπόρευση της οποιασδήποτε πίστης, ιδεολογίας, επιστήμης, καθημερινής πρακτικής και δημιουργίας με την λογική και αισθητική της εξουσίας, πόσο μάλλον της άκριτης, ανέλεγκτης και καταιγιστικής εξουσίας.
Το ερώτημα απευθύνεται στις προοδευτικές και συντηρητικές εξουσίες: Είναι δυνατόν να «πιστεύουμε» στον Δαρβίνο; Είναι δυνατόν να «συνομιλούμε» με τον Θεό; Όσοι καταλαβαίνουμε την Δαρβινική εξέλιξη ως νομοτέλεια, θα αντιδράσουμε αναρωτούμενοι γιατί θα πρέπει να «πιστεύουμε» ή να «αποδεχόμαστε» τον Δαρβίνο, κι όχι απλά να τον καταλαβαίνουμε ως έχει. Γιατί να είμαστε αυτό που απορρίψαμε ως οπισθοδρομικό και καταπιεστικό; Γιατί, απορρίπτοντας τους εξουσιαστές της πίστης, να γίνουμε εξουσιαστές της λογικής; Γιατί, απορρίπτοντας τη δικτατορία της σωτηρίας, να γίνουμε δικτάτορες της πάλης; Γιατί, απορρίπτοντας τον παραλογισμό του Θεού, να ενστερνιστούμε τον παραλογισμό του ανθρώπου; Είμαι σίγουρος ότι το «ερώτημα του χρόνου» δεν θα απαντηθεί, όπως δεν απαντήθηκε και αυτό του χώρου στον αιώνα που έφυγε. Γιατί, οι άνθρωποι όταν δεν μπορούμε να απαντήσουμε τα ερωτήματά μας, φροντίζουμε να καταστρέφουμε αυτά των άλλων. Και τι πιο δελεαστικό από το να καταστρέψουμε το ερώτημα του Άλλου; Εν’ ανάγκη καταστρέφοντας τον ίδιο τον Άλλο, το μυαλό που το συνέλαβε, τη φωνή που το διατύπωσε, το δίκτυο που το διέδωσε και την ψυχή που το μετεώρησε. Χάνοντας οριστικά την απάντηση.
Η ΔΑΡΒΙΝΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ ΣΤΑ ΧΕΡΙΑ ΤΩΝ ΟΛΙΓΩΝ
Στο δια ταύτα, οι κοινωνίες μας μοιάζουν με Γόρδιους δεσμούς. Κι αυτό δεν είναι ευθύνη των συντηρητικών. Αλίμονο, αν περιμέναμε τον Πάπα και τον Ρέηγκαν να μας πάνε ένα βήμα παραπέρα. Είναι ευθύνη όσων θέλουν να λέγονται προοδευτικοί. Του πνεύματος, της οικονομίας, της πολιτικής. Οι πνευματικές ελίτ, αποκομμένες από την έννοια της πίστης απαξιούν να στήσουν οικογένειες, καταργώντας τη δυνατότητα στις καλά επεξεργασμένες ιδέες τους να εξελιχτούν στο μέλλον. Αφού παιδιά κάνουν μόνο οι χαμηλότερης μόρφωσης και οι «καθυστερημένοι», αυτά τα παιδιά είναι πιο πιθανόν να επηρεαστούν από αυτούς. Οι οικονομικές ελίτ, αποκομμένες από την έννοια της ηθικής, αναγκάζονται να παίζουν βρώμικα επιχειρηματικά παιχνίδια, καταργώντας την όποια προοπτική μιας γερής και παραγωγικής οικονομίας. Αφού για να επενδύσεις πρέπει να λαδώσεις, προφανώς η καινοτομία είναι καταδικασμένη να καεί. Οι πολιτικές ελίτ, αποκομμένες από την έννοια της δικαιοσύνης, αναγκάζονται να νομοθετούν «ηθικά» την αδικία, καταργώντας την προοπτική μιας προοδευτικής κοινωνίας δικαίου. Αφού το νόμιμο είναι και ηθικό, τότε δεν υπάρχει καμιά ελπίδα για ανατροπή του κατεστημένου και αναδιανομή του πλούτου, ένα πραγματικό βήμα παραπέρα. Οι προοδευτικές ελίτ τα έβαλαν με το παρελθόν, αλλά τα έβαλαν και με το μέλλον, καθηλώνοντας σε ένα αυθαίρετα επιλεγμένο και διαρκές τώρα την εξέλιξη. Ο fittest επιβιώνει. Σωστά. Και για να είσαι fit με το σημερινό περιβάλλον, πρέπει να είσαι ματαιόδοξος, αλαζόνας, ρέμουλος, φοβικός, λαϊκιστής και συμβιβασμένος. Σωστά; Προφανώς, πρέπει να ξαναορίσουμε τι είναι προοδευτικό και τι όχι. Τι αφορά την πίστη μας και τι την λογική μας. Και, ασφαλώς, να τελειώνουμε με τους κακομούτσουνους της κάθε εξουσίας.
ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ
Ο Δαρβίνος εκτός από εξέλιξη μίλησε και για μετάλλαξη. Στο κοινωνικό μας dna αυτό σημαίνει επανάσταση. Μια τυχαία αλλαγή, ένα νέο παράδειγμα που θα συμπαρασύρει την εξέλιξη σε καινούριους ανεξάντλητους χωροχρόνους. Για τους πιστούς της άλλης πλευράς, η «μετάλλαξη» «λογίζεται» ως «θαύμα». Έχουν άραγε δικαίωμα να πάρουν μερίδιο από την επιτυχία της επανάστασης όσοι την είδαν ως θαύμα; (Το αντίστροφο ερώτημα, πιστέ, δεν ισχύει. Γιατί τα θαύματα ακόμα κι αυτοί που τα πετυχαίνουν δεν ξέρουν πώς να τα επαναλάβουν). Έχουν δικαίωμα, λοιπόν, στο μέλλον όσοι προσπάθησαν να μας κρατήσουν πίσω; Η αποτυχία του Θεού ήταν πως ποτέ δεν αποδέχτηκε την προοπτική οι άνθρωποι να γίνουν καλύτεροι από αυτόν. Η αποτυχία των Ανθρώπων ήταν πως ποτέ δεν αποδέχτηκαν την προοπτική οι Άλλοι να γίνουν καλύτεροι από αυτό που είναι τώρα. Η εξήγηση φαίνεται να είναι αυτή. Πίσω από το κοινό ερώτημα που πάμε, κρύβεται ο ίδιος φόβος. Να μην μείνουμε πίσω, να μην αποκοπούμε από τις επιθυμίες και τα κεκτημένα μας. Ο φόβος της απώλειας. Για να αποδειχτεί τελικά πως σημαντικότερο από το ελευθερία/ασφάλεια – συγχρονία/αχρονία, σημαντικότερο από τις διαστάσεις του χωροχρόνου, από το που και το πότε είναι το ποιος ή –αν έχουν για σας ακόμα σημασία οι άλλοι- ποιοι.
