Ακυβέρνητη πολιτεία

Οι παλιοί ναυτικοί διηγούνται μια τρομακτική ιστορία για ένα μπρίκι με μήκος 200 γιάρδες που στοιχειώνει τις θάλασσες του κόσμου από το Άμστερνταμ μέχρι το Σύδνεϋ κι από το Κέηπ Τάουν μέχρι την εκρηκτική Τζακάρτα. Ο Ιπτάμενος Ολλανδός εμφανίζεται από το πουθενά μέσα σε απόκοσμη λάμψη και μανιασμένους ανέμους, προκαλώντας τον τρόμο στους ναυτικούς. Σύμφωνα με έναν ολλανδικό μύθο του 18ου αιώνα, στο Ακρωτήρι της Καλής Ελπίδας ο Κάπτεν Βαν Στράατεν παρέβλεψε την κοινή λογική και τις παρακλήσεις του πληρώματός του και μπήκε στην τρομερή καταιγίδα απ’ την οποία κανείς δεν βγήκε ζωντανός. Πλοίο και πλήρωμα καταράστηκαν να πλέουν στους αιώνες την ίδια διαδρομή. Σε μια άλλη ιστορία από το Ακρωτήρι, ο πεισματάρης Κάπτεν Βαν Ντερ Ντρέκεν έβριζε τον άνεμο που ερχόταν συνεχώς κόντρα και αρνιόταν να βρει καταφύγιο σε ασφαλή κόλπο: «Θα τον προσπεράσω κι ας μου πάρει μέχρι την Ημέρα της Κρίσης να το πετύχω». Έχουν περάσει ήδη τέσσερις αιώνες και ο άνεμος τον προσπερνά.

Ο γερμανικός μύθος θέλει την ίδια εποχή στη Βόρεια Θάλασσα τον Κάπτεν Φον Φάλκενμπουργκ να παίζει στα ζάρια με τον ίδιο τον διάολο. Σε μια μόνο ζαριά καταδικάζεται να μείνει για πάντα στο σκαρί του. Θα ελευθερωνόταν μόνο αν έβρισκε σύζυγο για τον εαυτό του μια παρθένα. Ο βρετανικός μύθος θέλει τον καπετάνιο του Ιπτάμενου Ολλανδού να πλέει εν έτει 1821 στο Ακρωτήρι και να χλευάζει τους ναυτικούς του που τον ικετεύουν να δέσει μέχρι να περάσει η καταιγίδα. Ο Άγγλος καπετάνιος ανέβηκε στην πλώρη βρίζοντάς και ύψωσε τις γροθιές του στον Θεό. Ένα φάντασμα εμφανίστηκε τότε πίσω του και καταράστηκε τον καπετάνιο να ζει αιώνια στο ίδιο κατάστρωμα. Άλλος μύθος μιλάει για τη βουβωνική πανώλη που ξέσπασε στον Ιπτάμενο Ολλανδό το 1641. Κανένα λιμάνι δεν δεχόταν το πλοίο, το οποίο καταδικάστηκε να ταξιδεύει αιώνια στις επτά θάλασσες.

Υπάρχουν δύσκολες στιγμές στη ζωή που ο ορθολογισμός του ανθρώπου αναστατώνεται και τότε μύθος και πραγματικότητα βρίσκουν καταφύγιο ο ένας στον άλλον. Στις 11 Ιουλίου 1881 από τη γέφυρα της κορβέτας HMS Bacchante στις άγριες ακτές της νοτιοανατολικής Αυστραλίας, ο πρίγκιπας Άλμπερτ Βίκτορ, μελλοντικός Γεώργιος ο Πέμπτος της Αγγλίας, είδε μαζί με άλλους από το πλήρωμα τον Ιπτάμενο Ολλανδό. Στις 24 Ιανουαρίου του 1923, υπήρξαν μαρτυρίες τεσσάρων αμερικανών ναυτικών πως είδαν το καταραμένο ιστιοφόρο στις ακτές τις Νέας Αγγλίας. Οι δύο απ’ τους μάρτυρες εξαφανίστηκαν εν πλω. Ακόμα και γερμανικό υποβρύχιο του Τρίτου Ράιχ ανέφερε πως είδε τον Ιπτάμενο Ολλανδό στις βόρειες θάλασσες της Ευρώπης τα ταραγμένα χρόνια του Β’ Παγκοσμίου.

Από τις 37°58′N 23°43′E συντεταγμένες της πάνω στον παγκόσμιο χάρτη η πρωτεύουσα Αθήνα αντικρίζει τις πρώτες μέρες του κακορίζικου 2009. Όλα τα πάθη των Ελλήνων είναι μαζεμένα εδώ. Η μητρόπολη δείχνει καράβι ακυβέρνητο στις φουρτούνες των καιρών. Χωρίς πυξίδα και με άγκυρα σπασμένη και με όλους τους καπεταναίους της χώρας κλεισμένους στο σαλόνι των αξιωματικών, το καράβι έχει μπει στην καταιγίδα για τα καλά. Η ζαριά των Ολυμπιακών Αγώνων δεν τους έκατσε και τώρα αναζητούν πώς να φέρουν με το μέρος τους τα νιάτα που δεν θέλουν να μπαρκάρουν μαζί τους. Το απαρχαιωμένο σκαρί της πρωτεύουσας ταξιδεύει τη φωνή της χώρας στα μεγάλα λιμάνια της Δύσης, αλλά κανένα δεν φαίνεται να εντυπωσιάζεται από τα εμπορεύματά της. Απεναντίας, δεν κρύβει πλέον πως φοβάται την κακοδαιμονία της.

Πίσω στο κατάστρωμα, οι αστικοί μύθοι δίνουν και παίρνουν. Η απατηλή καθημερινότητα δεν αφήνει το πλήρωμα να ξαποστάσει. Κι όμως, η μεγάλη πόλη είναι καταδικασμένη να υπάρχει. Υπάρχει άραγε μια αληθινή ιστορία πίσω απ’ όλα αυτά; Ξέρουμε πως τον 17ο αιώνα, ο καπετάνιος Μπάρεντ Φοκ υπήρξε φημισμένος για την ταχύτητα με την οποία έκανε το ταξίδι Ολλανδία Ιάβα για λογαριασμό της Ολλανδικής Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών. Οι προληπτικοί ναυτικοί της εποχής του πίστευαν πως για να το πετύχει έκανε συμφωνία με τον διάβολο. Κι έτσι κάπως ξεκίνησε ο μύθος του Ιπτάμενου Ολλανδού.

Στο «δισχιλιετές» καράβι μας, καπεταναίοι και πλήρωμα σπάνια συνεννοούνται. Και δεν είναι λίγες φορές που το καράβι πάει άπατο για να εμφανιστεί ξανά από το πουθενά σε βροντές και αστραπές. Ο εκσυγχρονισμός ήταν καλός για όλους όσο δεν είχε καταιγίδα. Στα πρώτα σύννεφα, ο ικανός τιμονιέρης έγινε ιπτάμενος και ο αισιόδοξος ναύτης κακορίζικος μούτσος. Μέχρι να αποφασίσουμε στην αναστατωμένη μας ζωή αν ο γιαλός είναι στραβός ή στραβά αρμενίζουμε μπορούμε κάλλιστα να διηγούμαστε ιστορίες από το ένδοξο παρελθόν μας και ο τόπος να θυμίζει ακυβέρνητη πολιτεία. Ποιος θα λύσει την κατάρα;

H Νέα Πρωτοχρονιά της Αθήνας

Δεν ήταν πάντα η πρώτη του Γενάρη η αρχή του νέου έτους στην ιστορία των ευρωπαϊκών λαών. Η Σκωτία υιοθέτησε τη μέρα αυτή ως πρωτοχρονιά το 1600, ενώ η υπόλοιπη Βρετανία ακολούθησε το 1752. Στη Δημοκρατία της Βενετίας η αρχή του έτους υπήρξε η 1η Μαρτίου μέχρι το 1797 οπότε και η Δημοκρατία καταλύθηκε. Το ίδιο ίσχυε, επίσης, για τη Ρωσία από το 988 μέχρι το 1492. Από τότε και μέχρι το 1700 έγινε η 1η Σεπτεμβρίου, για να έρθει ο Πέτρος ο Μέγας να μεταρρυθμίσει το χρόνο στην νεότευκτη αυτοκρατορία του, που από το έτος 7207 από κτίσεως κόσμου βρέθηκε μεμιάς στο 1700 από τη γέννηση του Χριστού.

Σε κάθε περίπτωση, η αρχή του έτους συμβολίζει κάτι. Κι αυτό είναι η ελπίδα πως τα πράγματα θα πάνε καλύτερα από πριν. Ένα καλύτερο μέλλον. Στις παλιότερες κοινωνίες, όπου η αγροτική οικονομία ήταν στο επίκεντρο της καθημερινότητας, ο τρύγος ήταν αρκετός για να πυροδοτήσει αισιοδοξία και υψηλές προσδοκίες στις οικογένειες. Ώστε όλοι με σηκωμένα τα πουκάμισα να εύχονται αβίαστα μες στη χαρά της μέθης «καλή χρονιά». Σήμερα, η φράση «θέρος, τρύγος, πόλεμος» έχει ξεχαστεί. Στις αστικές μας κοινωνίες, ο Σεπτέμβρης είναι ο χειρότερος μήνας, αφού η λιγοστή άδεια του καλοκαιριού τελειώνει κι έρχονται οι ξεχασμένες δόσεις, οι λογαριασμοί και τα αδειανά πουκάμισα της ΔΕΘ. Πώς να ευχηθείς πλέον καλή χρονιά τον Σεπτέμβρη;

Έτσι, φτάνουμε στα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά. Είναι οι μέρες που η μέρα αρχίζει να μεγαλώνει, κάτι που από τα αρχαία χρόνια το ‘πιασε το ανθρώπινο μάτι και το αισθάνθηκε η βασανισμένη ανθρώπινη ψυχή. Σήμερα, ο τρύγος είναι η κατανάλωση. Οι πολίτες καταλαβαίνουν ότι τα πράγματα δεν πάνε καλά μόνο όταν μειωθεί η αγοραστική τους δύναμη. Κι όπως πάντα στην Ιστορία, όταν η πίστη των ανθρώπων στις κοινωνίες τους καταρρέει, οι ίδιοι θα ψάξουν την ελπίδα σε κάτι σταθερό έξω από αυτές. Όσο κι αν η οικονομία πάει κατά διαόλου, το μεγάλωμα της μέρας εκείνες τις άγιες κρύες τελευταίες μέρες του έτους δεν θα αλλάξει. Από κάπου πρέπει να πιαστούν όλοι σταθερά.

Τα τελευταία χρόνια, η καθημερινότητα στις ελληνικές πολιτείες μας έσπειρε ανέμους και τελικά θέρισε θύελλες. Η Αθήνα είδε τα μαγαζιά της να καίγονται, τους νέους της να βγαίνουν στους δρόμους. Κυρίως, «εξοστράκισε» ένα νέο της παιδί, λες και μας περισσεύουν τα νιάτα σ’ αυτόν τον τόπο. Μια εικόνα πολέμου. Τι άραγε να εννοούμε φέτος σαν ευχόμαστε καλή χρονιά; Όλοι μιλούν για την κρίση που έρχεται αλλά κανένα πουκάμισο δεν λέει ακριβώς πως θα ‘ναι αυτή και δεν παίρνει μέτρα αν χρειάζονται. Το κρασί λιγόστεψε. Χωρίς ελπίδα η συγκεκριμένη Πρωτοχρονιά χάνει το νόημα της. Οι σχέσεις μας έχουν ήδη δηλητηριαστεί και κανείς δεν μοιάζει να έχει τη δύναμη να σκύψει στα προβλήματα του άλλου. Τέσσερα εκατομμύρια Αθηναίοι απλώς ανέχονται την καθημερινότητα της πόλης τους. Απομένει να μεταθέσουν την πρωτοχρονιά τους.

Κι έτσι φτάνουμε στο μήνα Μάρτη. Που η παράδοση λέει ότι πήρε το όνομά του από τον θεό του πολέμου. Ταιριάζει τραγικά με το γκρι της πόλης μας, τον πόλεμο των δρόμων, των πόλεμο των τιμών, τον πόλεμο γενικά. Είναι άραγε αυτό για το οποίο θέλουμε να μας θυμούνται;