Ο Ντάμιεν Χιρστ της Κίνας

Ο εκκεντρικός performer artist Ζιάνγκ Χουάν στρέφει τα φώτα της Δύσης στην καλλιτεχνική επανάσταση της Κίνας.

Ο τεράστιος γλυπτός Βούδας στο προαύλιο Annenberg Courtyard της Βασιλικής Ακαδημίας Τεχνών του Λονδίνου επιβάλλεται στο βλέμμα των περαστικών. Δύο πόδια του καταλήγουν σε στηρίγματα, ένα τρίτο στηρίζεται σε αυτό που μοιάζει με κεφάλι που βγαίνει απ’ το έδαφος. Η εγκατάσταση δημιουργεί μια αψίδα ύψους περίπου εννιά μέτρων, που σε προκαλεί να περάσεις από κάτω. Από τον Οκτώβριο του 2007 οι Λονδρέζοι μπορούν να ανταμώνουν με αυτό που αποτελεί ένα απ’ τα σημαντικότερα έργα Κινεζικής σύγχρονης τέχνης. Δημιουργός του ο Ζιάνγκ Χουάν. Ίσως κάποιοι από σας αναρωτηθούν πώς και γιατί ένας Βούδας βρήκε θέση σε ένα απ’ τα μεγαλύτερα κέντρα του Δυτικού κόσμου. Η απάντηση σε κάθε τι ιερό βρίσκεται πάντοτε στον Δημιουργό.

Πολλές χιλιάδες χιλιόμετρα ανατολικότερα, ένας άλλος «Βούδας» έχει πάρει τη θέση του στην ιστορία. Το πορτρέτο του Μάο Τσε Τουνγκ δεσπόζει στην πλατεία Τιεν Αν Μεν του Πεκίνου, αγναντεύοντας καθημερινά πολλές χιλιάδες απ’ τα δεκαοχτώ εκατομμύρια κατοίκους του να τη διασχίζουν. Η Πύλη της Αιώνιας Ειρήνης (όπως σημαίνει το όνομα της πλατείας) χωρίζει την πεζή καθημερινότητα των εγγονιών του Μάο από την Απαγορευμένη Πόλη, που υπήρξε για αιώνες το διοικητικό κέντρο της Κίνας. Για έναν Δυτικό όλα αυτά θα μπορούσαν να φαίνονται κινέζικα, ακόμα κι αν διάβαζε National Geographic εν’ όψει Ολυμπιακών Αγώνων. Όχι, όμως, αν είχε τη διάθεση να διακρίνει ανάμεσα σε χιλιάδες την ιδιοφυΐα κάποιων ξεχωριστών όντων, που κάνουν τη διαφορά. Η λεπτοκαμωμένη, ταπεινή φιγούρα ενός ντροπαλού Κινέζου άντρα με μπλε σακάκι και το κλασικό αλά Μάο καπέλο, για παράδειγμα, μπορεί να μη τραβάει εξαρχής την προσοχή κανενός. Αλλά μέσα σε κάθε πλήθος υπάρχει πάντοτε ένας παρατηρητής. Αυτός είναι ο Ζιάνγκ Χουάν. Και φέρνει την νέα πολιτιστική επανάσταση στην Κίνα.

ΣΟΚ ΚΑΙ ΧΡΗΜΑ

Ακόμα περισσότερο και από ένας διάσημος στη Δύση καλλιτέχνης, ο 42χρονος Ζιάνγκ είναι ένας συλλέκτης εικόνων - πανάρχαιων εικόνων που στέκουν πάντα με νόημα στο ίδιο σημείο, περιμένοντας τον τυχαίο περαστικό να τις κάνει Τέχνη. Το έργο του αποδεικνύει πως είναι από τους πρωτοπόρους που οι υπόλοιποι περιμένουν να ανοίξουν νέους δρόμους. Με τον ίδιο τρόπο που αιώνες βουδιστικής παράδοσης δημιουργούν μοντέρνα τέχνη στο κέντρο μιας παλιάς πρωτεύουσας που πουλάει δυτικές αξίες και τεχνογνωσία σε αυτούς που κτίζουν νέες αυτοκρατορίες. Το 2006, ο οίκος Sotheby's είχε δημοπρατήσει έργα Κινεζικής Τέχνης συνολικής αξίας 13 εκατομμυρίων δολαρίων, επιβεβαιώνοντας το ορμητικό ενδιαφέρον της Δύσης για ό,τι σύγχρονο κυκλοφορεί στην Κίνα, πόσο μάλλον όταν αυτό λέγεται και είναι Τέχνη. Για τον Ζιανγκ Χουάν η έννοια της αμαρτίας έχει κεντρικό ρόλο στην σκέψη του. Αν η Ιστορία της Τέχνης είναι γεμάτη αμαρτίες, σήμερα δεν θα μπορούσε να βρει αυθεντικότερο εκφραστή τους από αυτόν. Οι Κινέζοι συνηθίζουν να τοποθετούν την επιβλητική φιγούρα του δικού τους θεού του πλούτου Τσάι Σεν Γιε καθισμένου σε μία τίγρη, στις εξώπορτες των σπιτιών τους. Οι μετοχές της κινεζικής σύγχρονης τέχνης ανεβαίνουν ιλιγγιωδώς, μια πραγματικότητα που κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει.

Καθισμένος, το 1994, σε ένα δημόσιο αφοδευτήριο του Πεκίνου, έχοντας καλύψει το σώμα του με μέλι και λάδι από ψάρι, ο Ζιάνγκ κινηματογράφησε ατάραχος τις εκατοντάδες μύγες που τον περιέλουζαν: το «έργο» ονομάστηκε «12 Τετραγωνικά Μέτρα» και θα μπορούσε να είναι άλλη μια προκλητικά εικονοκλαστική ιστορία ζωής. Ξαπλωμένος, το 1998, μπρούμυτα σε ένα κρεβάτι από πάγο στο Κουινς της Νέας Υόρκης, περίμενε υπομονετικά να λιώσει από τη θερμοκρασία του σώματός του. Ντυμένος με ένα «ρούχο» φτιαγμένο από κρέας, το 2002, στην ανά διετία έκθεση του Whitney Museum of American Art, δρασκέλιζε τους δρόμους του ανυποψίαστου Μανχάταν, θυμίζοντας ίσως στους περαστικούς κι αυτής της μητροπολιτικής γωνίας πως όλα τελικά είναι σάρκα και αίμα. Από πολύ παλιά οι καλλιτέχνες αναζητούσαν τις επιδράσεις της φύσης πάνω στο ανθρώπινο σώμα. Οι πιο τολμηροί από αυτούς δεν δίστασαν να πειραματιστούν με το ίδιο τους το σώμα, όσο νοσηρό κι αν ήταν αυτό -κυρίως για τους άλλους. Ο Ζιανγκ Χουάν, ως γιος αγρότη από το Χενάν της Κίνας, δεν θα μπορούσε να είναι λιγότερο πιο χωμένος μέσα στα σκατά –ή, πιο πολιτικά ορθά, στη σκληρή ζωή- απ’ τον καθέναν.

THE WEST AND THE REST

«Η ζωή είναι προτεραιότητα. Δεν υπάρχει πιο σημαντικό πράγμα από το να είσαι ζωντανός. Πολλές φορές μέχρι σήμερα θα ήθελα να σκοτώσω τον εαυτό μου, αλλά ποτέ δεν μπόρεσα». Πόσες άραγε αμαρτίες χωρούν σε αυτήν τη φράση του Ζιάνγκ Χουάν; Είναι θέμα πολιτισμών. Και –όπως ήδη είπαμε- αμαρτίας. Οι άνθρωποι πάντοτε είχαν πρόβλημα με τις αμαρτίες τους -αληθινές ή μη-, γι΄ αυτό και έκαναν Τέχνη αποτυπώνοντάς τις σε ποικίλες μορφές τεχνικής αρτιότητας. Ανάμεσα σε όλους, το μεγαλύτερο πρόβλημα είχαν οι Δυτικοί, γι’ αυτό και δεν καταδέχονταν την Τέχνη των Άλλων («The West and the Rest»). Τι θα σκέφτονται άραγε τώρα που ένας Βούδας προσπαθεί να ισορροπήσει καταμεσής του Λονδίνου;

Η PaceWildenstein Gallery της Νέας Υόρκης θα φιλοξενεί τον Μάιο μια μεγάλη έκθεση του Ζιάνγκ Χουάν, την πρώτη Κινέζου καλλιτέχνη. Ακροβατώντας σε φολκλόρ εφιάλτες και μοντέρνα υλικά, τα εκθέματα δύσκολα παραπέμπουν στις βασικές ιδέες περί μοντέρνας τέχνης. Ένα concept που μάς θυμίζει τα «Όνειρα» του Κουροσάβα, εφιαλτικές εικόνες πυρηνικής καταστροφής ανάμικτες με κιμονό και ατέλειωτα μέτρα καμένου Ιαπωνικού μεταξιού: ο πολιτισμός βασίζεται στη λήθη. Κανένας δυτικός ή μη πολίτης δεν θα υποδεχτεί ατάραχος αυτά τα έργα. Διότι θυμίζουν. Ο Ζιανγκ Χουάν είναι ένας παρατηρητής, κι ως τέτοιος ξέρει να διακρίνει καλύτερα τα όρια του πολιτισμού απ’ τους ανυποψίαστους περιπατητές. Και να τα υπερβαίνει.

Το πρώτο έργο του που σόκαρε τους Κινέζους ήταν το 1993: ένα περίλουστο με ψεύτικο αίμα γλυπτό με τον τίτλο «Άγγελος» στην αυλή του Μουσείου Εθνικής Τέχνης του Πεκίνου. Φαίνεται πως στις πλατείες πάντα γράφεται Ιστορία. Η ιστορία του Ζιανγκ είναι η ιστορία της σύγχρονης Κίνας. Στο στούντιο- εργοστάσιο που έχει στήσει στο βιομηχανικό προάστιο Μινγκ Χανγκ της Σαγκάης, ο γιος του αγρότη απασχολεί περίπου εκατό εργαζόμενους και φέρνει στη ζωή γιγάντιους Βούδες από συμπιεσμένη στάχτη συλλεγμένη από ναούς της Σαγκάης και απομακρυσμένα χωριά της επαρχίας. «Η στάχτη είναι ένα παράξενο υλικό» συνηθίζει να λέει. «Ιδίως η στάχτη από ναούς. Κανένας δεν πάει μόνος του στους ναούς. Η παρουσία του καθενός ξεχωριστά εκφράζει μια διαχρονική συλλογικότητα. Η στάχτη ανανεώνει το πνεύμα των νεκρών και τους δίνει μια δεύτερη ζωή».

Το 2006, ο Ζανγκ Χουάν ήρθε απ’ τη Νέα Υόρκη για να εγκατασταθεί μόνιμα στην Κίνα. Απ’ τις… στάχτες του Μαοϊκού παρελθόντος ξέθαψε τα εργαλεία και τις τεχνικές της υφαντουργίας και της βιοτεχνίας, κάτι που δεν θα μπορούσε να του προσφέρει η αμερικάνικη μητρόπολη. «Η Δύση κοιμάται. Στην Κίνα το κλίμα είναι εκρηκτικό», έχει δηλώσει. Και η Κίνα όμως του φέρεται με γενναιοδωρία, όπως σε όλους εκείνους που παράγουν γι΄ αυτήν μια εικόνα ευημερίας και προόδου. Κανείς δεν τον ενοχλεί, κανείς δεν ενοχλεί ένα παιδί του Μάο.

Οι γονείς του τού είχαν δώσει το όνομα Ντόνγκ Μινγκ (Ανατολική Λαμπρότητα) προς τιμήν του Μεγάλου Τιμονιέρη και του ύμνου της Πολιτιστικής Επανάστασης «Η Ανατολή είναι Κόκκινη». Αλλά, το 1992, ο νεαρός φοιτητής της Ακαδημίας Καλών Τεχνών του Πεκίνου ανακάλυψε πως το όνομά του ήταν πλέον ξεπερασμένο. Πάντα άρεσε στον Ζιανγκ Χουάν να ξεπερνάει τα όρια. Το ίδιο όμως κάνουν –και ας μην το ξέρουν- και οι Λονδρέζοι που περνούν καθημερινά κάτω απ’ τον «Βούδα με τα Τρία Πόδια»…

«Οι καλλιτέχνες είναι σαν οποιοδήποτε άλλον άνθρωπο» έχει πει κάποτε ο Ντάμιεν Χιρστ -η δυτική ρέπλικα του Ζιανγκ. Η Τέχνη του γιου του αγρότη, έτσι ή αλλιώς, είναι αληθινή σαν οτιδήποτε στη ζωή. Ακόμα περισσότερο σαν την αμαρτία που γεννά ο Δημιουργός της...